Lỗ khoan to hơn đường kính mũi: nguyên nhân và cách khắc phục

Khoan bằng mũi Ø10 mà lỗ ra Ø10.3 hay hơn nữa là lỗi rất hay gặp, làm hỏng dung sai và khiến bu lông lỏng, chốt không chặt. Tin tốt là nguyên nhân gần như luôn quy về một điều: mũi khoan không quay quanh đúng một tâm. Bài này giải thích cơ chế đó, đi qua sáu nguyên nhân cụ thể kèm cách khắc phục, và phân biệt lỗ quá cỡ với lỗ lệch tâm.

Sáu nguyên nhân khiến lỗ to hơn mũi

1. Mài hai lưỡi cắt không cân nhau

Đây là nguyên nhân số một, nhất là với mũi mài lại bằng tay. Nếu hai lưỡi cắt không dài bằng nhau, lưỡi dài hơn nhô ra xa tâm hơn và quét một bán kính lớn hơn, làm lỗ rộng ra. Chỉ cần lệch vài phần mười milimet là lỗ đã quá cỡ rõ. Cách khắc phục là mài hai lưỡi thật đều nhau về chiều dài và góc, tốt nhất dùng đồ gá mài để giữ chuẩn; nếu mài tay thì kiểm tra bằng dưỡng đo hai lưỡi sau khi mài.

2. Mũi kẹp lệch tâm, bị đảo

Mũi kẹp không đúng tâm trong bầu cặp, hoặc bầu cặp mòn, làm mũi quay đảo như hình nón thay vì quay quanh một trục. Đầu mũi vẽ một vòng tròn lớn hơn đường kính thật, cho lỗ vừa rộng vừa không tròn. Cách khắc phục là kẹp mũi cho đúng tâm, vệ sinh và kiểm tra bầu cặp, kiểm tra độ đảo của mũi khi quay; bầu cặp mòn nhiều thì nên thay.

3. Không mồi tâm, mũi bị dẫn lệch lúc vào

Khi bắt đầu khoan trên bề mặt phẳng mà không mồi tâm, đầu mũi dễ trượt và lắc trước khi ăn định vị, quét miệng lỗ rộng ra và có thể lệch luôn. Cách khắc phục là mồi tâm bằng mũi khoan tâm hoặc mũi định tâm trước, tạo một hốc dẫn để mũi chính đi vào đúng chỗ và không lắc. Với lỗ cần chính xác, đây là bước không nên bỏ.

4. Tốc độ hoặc bước tiến sai

Chạy tốc độ quá cao kết hợp bước tiến quá nhẹ làm mũi có xu hướng rung và lắc, quét lỗ rộng. Ngược lại bước tiến quá nặng làm mũi bị đẩy lệch khi ăn vào vật liệu cứng không đều. Cách khắc phục là tra đúng dải tốc độ cắt và bước tiến cho vật liệu và đường kính mũi, giữ mũi luôn ở trạng thái cắt ổn định chứ không trượt hay bị giật.

5. Mũi khoan cùn

Mũi cùn cắt không đều, dễ bị đẩy lệch và rung khi ăn vào vật liệu, làm lỗ loe rộng và không tròn; nhiệt sinh ra nhiều cũng ảnh hưởng tới kích thước. Cách khắc phục là thay hoặc mài lại mũi khi thấy dấu hiệu cùn — lực đẩy tăng, phoi vụn, tiếng rít — thay vì cố khoan tiếp bằng mũi đã hết sắc.

6. Máy rơ, trục chính đảo

Trục chính máy bị rơ, ổ trục mòn hoặc bàn máy không cứng vững làm cả cụm mũi quay không đúng tâm, lỗ nào cũng hơi quá cỡ dù mũi và cách gá đều ổn. Cách khắc phục là kiểm tra độ đảo trục chính, siết lại các mối lắp, và với lỗ đòi hỏi chính xác thì dùng máy cứng vững hơn. Đây là nguyên nhân cần nghĩ tới khi đã loại trừ mũi và cách kẹp mà lỗ vẫn rộng.

Phân biệt lỗ quá cỡ với lỗ lệch tâm

Hai lỗi này hay bị gộp làm một nhưng nguyên nhân gốc khác nhau, nên cách xử lý cũng khác. Nhìn vào lỗ để phân biệt:

Hai lỗi có thể xảy ra cùng lúc khi mũi đảo mạnh — lỗ vừa rộng vừa lệch. Nếu gặp lỗ lệch vị trí là chính, xem thêm bài lỗ khoan bị lệch tâm, xiên.

Khi nào cần doa để có lỗ đúng cỡ

Cần hiểu một điều: mũi khoan không phải dụng cụ cho lỗ chính xác. Ngay cả khi mọi thứ đều đúng, lỗ khoan vẫn thường hơi rộng hơn cỡ mũi một chút và không tròn hoàn hảo. Vì vậy khi lỗ cần dung sai chặt và độ bóng cao, quy trình đúng là khoan nhỏ hơn cỡ đích một chút rồi doa để đạt đường kính và độ bóng. Nếu chỉ cần lỗ trơn để bắt bu lông thì khoan đúng cỡ mũi là đủ. Chi tiết về khi nào cần doa, xem bài dung sai lỗ khoan và khi nào cần doa.

Nếu lỗ đã lỡ quá cỡ

Tùy mức chênh và loại lỗ mà có cách chữa:

• Chênh ít, lỗ trơn: khoan rộng lên cỡ tiêu chuẩn kế tiếp rồi dùng bạc lót đưa về đường kính cần.
• Lỗ ren: khoan rộng và cấy ren để phục hồi cỡ ren ban đầu.
• Quá rộng, không cho chắp vá: thường phải làm lại phôi.

Nhưng quan trọng hơn cả là tìm ra nguyên nhân trước khi khoan chi tiết tiếp theo. Chữa một lỗ mà không sửa nguyên nhân thì lỗ sau lại quá cỡ y như cũ.

Câu hỏi thường gặp