Khoan xong mới phát hiện lỗ không nằm đúng vạch dấu, hoặc lỗ bị nghiêng không vuông góc với mặt phôi, là lỗi khiến cả chi tiết có thể phải bỏ. Khác với lỗ bị rộng hay mũi gãy, lệch tâm và xiên là lỗi về vị trí và phương của lỗ, gần như luôn bắt nguồn từ khâu lấy tâm và gá kẹp. Bài viết chỉ rõ từng nguyên nhân và cách khắc phục, kèm trình tự xử lý nhanh tại xưởng.

Phân biệt hai lỗi: lệch tâm và xiên

Trước khi sửa, cần gọi đúng tên lỗi vì cách xử lý khác nhau:

Hai lỗi có thể xuất hiện cùng lúc. Xác định đúng lỗi nào giúp khoanh vùng nguyên nhân nhanh hơn.

Đúng đúng tâm, vuông Lệch tâm lệch khỏi dấu Xiên nghiêng phương
Lỗ đúng nằm giữa và vuông góc; lỗ lệch tâm sai vị trí; lỗ xiên nghiêng phương so với mặt phôi.

Nguyên nhân lỗ lệch tâm và cách khắc phục

1. Chưa lấy tâm trước khi khoan

Đây là nguyên nhân số một. Khi mũi khoan chạm bề mặt phẳng trơn mà không có điểm định vị, lưỡi cắt trượt đi vài milimet trước khi ăn xuống, làm lỗ lệch khỏi vạch dấu.

Khắc phục: luôn lấy tâm trước. Dùng mũi đột dấu một chấm lõm tại vạch dấu cho khoan tay, hoặc dùng mũi khoan tâm tạo lỗ mồi định tâm cho máy khoan, máy phay.

2. Mũi khoan mài lệch lưỡi

Nếu hai lưỡi cắt mài không đối xứng, dài ngắn hoặc góc khác nhau, một lưỡi cắt nhiều hơn lưỡi kia làm mũi bị kéo lệch về một bên và khoét lỗ lệch tâm, thường kèm lỗ rộng hơn đường kính.

Khắc phục: kiểm tra phoi, nếu chỉ một lưỡi ra phoi là mũi đã mài lệch. Mài lại cho hai lưỡi cân đối về chiều dài và góc, hoặc thay mũi mới.

3. Mũi khoan cùn hoặc không có tâm nhọn

Mũi cùn hoặc mũi có lưỡi ngang quá lớn không định tâm tốt, dễ lăn trên bề mặt trước khi ăn, dẫn tới lệch.

Khắc phục: dùng mũi sắc, mài lại lưỡi ngang cho nhỏ, hoặc lấy tâm bằng lỗ mồi để mũi ăn đúng vị trí ngay.

4. Bề mặt trơn cứng khiến mũi trượt

Bề mặt cứng, nhẵn bóng hoặc bị biến cứng làm mũi khó ăn, lăn đi trước khi cắt. Đây cũng là nguyên nhân khiến mũi không ăn, trượt bề mặt.

Khắc phục: lấy tâm sâu hơn bằng mũi đột hoặc mũi khoan tâm, giảm tốc độ trục chính lúc bắt đầu để mũi bám vào.

Nguyên nhân lỗ xiên và cách khắc phục

5. Trục chính hoặc mũi không vuông góc với phôi

Nếu phương của mũi khoan không vuông góc với mặt phôi khi bắt đầu, lỗ sẽ xiên. Với khoan tay, nghiêng máy khoan là nguyên nhân hàng đầu.

Khắc phục: kiểm tra độ vuông góc của trục chính với bàn máy, dùng ke vuông kiểm khi khoan tay, hoặc dùng bạc dẫn hướng để giữ phương mũi.

6. Phôi kẹp không chắc, bị xê dịch

Phôi không được kẹp chặt có thể xê dịch hoặc bị mũi khoan nâng lên trong lúc khoan, làm lỗ xiên hoặc lệch. Đặc biệt nguy hiểm khi mũi sắp thủng qua.

Khắc phục: kẹp phôi chắc bằng êtô hoặc kẹp, kê phẳng mặt dưới, không giữ phôi bằng tay khi khoan trên máy.

7. Bề mặt phôi cong hoặc nghiêng

Khoan lên mặt cong như ống tròn, hoặc mặt nghiêng, khiến mũi chạm một bên trước rồi trượt và đi xiên.

Khắc phục: tạo một mặt phẳng nhỏ vuông góc tại điểm khoan trước khi khoan, dùng khối chữ V để định vị ống tròn, hoặc lấy tâm sâu để mũi bám.

Trình tự khắc phục nhanh tại xưởng

Khi gặp lỗ lệch hoặc xiên, kiểm tra lần lượt theo thứ tự dễ tới khó:

  1. Kiểm tra đã lấy tâm chưaĐảm bảo có điểm định vị bằng mũi đột hoặc lỗ mồi trước mỗi lỗ.
  2. Xem phoi hai lưỡiNếu chỉ một lưỡi ra phoi, mũi mài lệch, mài lại hoặc thay mũi.
  3. Kiểm tra gá kẹpKẹp phôi chắc, kê phẳng, không giữ tay.
  4. Kiểm tra độ vuông gócTrục chính vuông với bàn máy, mặt phôi phẳng và vuông với mũi.
  5. Giảm tốc lúc bắt đầuCho mũi ăn định tâm rồi mới tăng tốc, nhất là trên bề mặt trơn cứng.
Lỗ đã lệch rồi có cứu được không? Lệch ít và còn dư kim loại thì nới rộng bằng mũi lớn hơn kèm nắn hướng, hoặc doa lại. Lệch nhiều thì hàn đắp bịt lỗ rồi khoan lại với lấy tâm cẩn thận. Với chi tiết quan trọng, lệch quá dung sai thường phải làm lại. Phòng ngừa bằng lấy tâm đúng luôn rẻ hơn sửa chữa.

Phân biệt với các lỗi gần giống

Lệch tâm và xiên hay bị lẫn với vài lỗi khác. Nếu tình huống của bạn thiên về các trường hợp dưới đây, xem bài chuyên đề tương ứng ở phần liên kết:

Cần mũi khoan tâm hoặc mũi chất lượng để khoan chính xác?

Mũi khoan sắc, mài đúng và mũi khoan tâm định vị tốt giúp giảm hẳn lỗi lệch tâm. Yutaka cung cấp mũi khoan chính hãng Nachi, OSG và tư vấn chọn loại phù hợp. Nhắn Zalo mô tả công việc để được tư vấn.

Nhắn Zalo tư vấn Các loại mũi khoan

Bài liên quan

Vì sao lỗ khoan bị lệch tâm so với vạch dấu?
Phổ biến nhất là chưa lấy tâm trước khi khoan, khiến mũi trượt khỏi điểm định vị khi chạm bề mặt. Ngoài ra do mũi mài lệch lưỡi làm hai lưỡi cắt không đều nên mũi tự kéo về một bên, mũi cùn hoặc không có tâm nhọn, và bề mặt trơn cứng khiến mũi lăn trước khi ăn. Lấy tâm bằng mũi đột hoặc mũi khoan tâm là cách phòng hiệu quả nhất.
Vì sao lỗ khoan bị xiên, không vuông góc với bề mặt?
Thường do trục chính hoặc mũi không vuông góc với mặt phôi khi bắt đầu, do bề mặt phôi nghiêng hay cong, hoặc phôi kẹp không chắc bị xê dịch. Với khoan tay, nghiêng máy là nguyên nhân hàng đầu. Khắc phục bằng kiểm tra độ vuông góc của trục với bàn máy, kê phẳng mặt phôi và kẹp chắc trước khi khoan.
Lấy tâm trước khi khoan bằng cách nào?
Với khoan tay hoặc khoan bàn, dùng mũi đột dấu một điểm lõm tại vạch dấu để mũi có chỗ định vị không trượt. Với máy cứng vững hoặc máy phay, dùng mũi khoan tâm ngắn cứng tạo lỗ mồi định tâm trước rồi mới khoan bằng mũi chính. Lỗ mồi định tâm giúp mũi chính ăn đúng vị trí và không đi lệch.
Mũi khoan mài lệch lưỡi có làm lỗ lệch tâm không?
Có, đây là nguyên nhân hay bị bỏ sót. Nếu hai lưỡi cắt mài không đối xứng, dài ngắn hoặc góc khác nhau, một lưỡi cắt nhiều hơn làm mũi bị kéo lệch và khoét lỗ rộng hoặc lệch tâm. Kiểm tra bằng cách quan sát phoi: nếu chỉ một lưỡi ra phoi thì mũi đã mài lệch, cần mài lại cho hai lưỡi cân đối.
Lỗ đã bị lệch tâm rồi có sửa được không?
Lệch ít và còn dư kim loại thì nới rộng bằng mũi lớn hơn kèm nắn hướng, hoặc doa, khoét chỉnh lại. Lệch nhiều thì hàn đắp bịt lỗ rồi khoan lại từ đầu với lấy tâm cẩn thận. Với chi tiết quan trọng, lệch quá dung sai thường phải làm lại. Phòng ngừa bằng lấy tâm đúng luôn rẻ hơn sửa chữa.
Khoan trên bề mặt cong hoặc nghiêng làm sao không lệch?
Bề mặt cong hay nghiêng khiến mũi chạm một bên trước và trượt đi. Cách xử lý là tạo một mặt phẳng nhỏ vuông góc tại điểm khoan trước bằng phay hoặc mài, rồi lấy tâm trên mặt phẳng đó. Với ống tròn có thể dùng khối chữ V để định vị và giữ phôi, đảm bảo mũi vào đúng tâm và vuông góc.
Lỗ khoan lệch tâm khác gì với lỗ khoan bị rộng?
Lỗ lệch tâm là lỗ sai vị trí so với vạch dấu hoặc bị xiên phương, còn lỗ bị rộng là lỗ đúng vị trí nhưng đường kính lớn hơn mũi. Hai lỗi có thể cùng xuất hiện và cùng nguyên nhân gốc là mũi mài lệch lưỡi hoặc mũi bị đảo. Tuy nhiên lỗ lệch tâm còn do lấy tâm sai và kẹp phôi không chắc, nên cần xét cả khâu định vị và gá kẹp.