Đặt mũi khoan xuống, bấm máy, nhưng thay vì ăn thẳng xuống thì mũi cứ lượn quanh, để lại một vệt xước loang trên bề mặt và không chịu vào. Đây là một trong những sự cố phổ biến nhất khi khoan, và gần như luôn khắc phục được ngay tại chỗ.
Điểm cần nhớ trước tiên: mũi khoan trượt hiếm khi là lỗi của mũi. Phần lớn trường hợp đến từ cách bắt đầu lỗ — bề mặt chưa có điểm định vị, tốc độ đặt sai, hoặc bề mặt phôi không thuận lợi cho mũi bám vào. Bài viết này đi qua từng nguyên nhân theo thứ tự hay gặp và cách xử lý tương ứng.
Nguyên nhân số một: chưa lấy tâm
Bề mặt phẳng và nhẵn không cho chóp mũi khoan một điểm nào để bám. Khi mũi bắt đầu quay, chóp nhọn ở giữa không đứng yên mà bị đẩy văng ra, kéo cả mũi lượn quanh vị trí cần khoan. Càng cố ấn thì vệt trượt càng loang rộng.
Cách xử lý gốc là tạo một điểm định vị trước khi đưa mũi khoan chính vào:
- Gia công tay: dùng mũi đột dấu đóng một vết lõm nhỏ đúng vị trí cần khoan. Chóp mũi khoan lọt vào vết lõm này và không còn chỗ để trượt.
- Máy khoan bàn hoặc máy phay: dùng mũi khoan lấy tâm có góc chóp lớn để tạo một vết côn nông, sau đó mới đưa mũi khoan chính vào theo đúng vết đó.
Đây là bước bị bỏ qua nhiều nhất và cũng là nguyên nhân của phần lớn ca trượt. Chỉ cần một vết tâm đúng chỗ là mũi ăn ngay.
Tốc độ trục chính đặt quá cao
Khi chưa có vết định tâm mà số vòng quay lại đặt cao, mũi khoan lướt trên bề mặt sinh nhiệt và trượt thay vì cắt vào. Tốc độ cao chỉ phát huy tác dụng khi mũi đã ăn ổn định trong lỗ.
Ở giai đoạn mồi lỗ, nên hạ tốc độ trục chính xuống thấp và ấn dứt khoát để chóp mũi bám và cắt vào vật liệu. Khi mũi đã vào được vài phần và chạy ổn định, mới đưa tốc độ về mức cắt bình thường theo đường kính và vật liệu.
Mũi khoan cùn hoặc mài sai góc chóp
Một mũi khoan cùn không còn lưỡi cắt sắc để bấu vào vật liệu, nó chỉ chà lên bề mặt và trượt. Mũi mài sai cũng vậy: nếu hai lưỡi cắt không đối xứng hoặc chóp bị mài lệch tâm, mũi sẽ tự văng ra khi bắt đầu ăn vì lực cắt không cân.
Kiểm tra nhanh: soi đầu mũi xem hai lưỡi có đều nhau không, chóp giữa có nằm đúng tâm không. Nếu mũi đã cùn hoặc mài lệch, thay hoặc mài lại. Với vật liệu thường, góc chóp quanh mức tiêu chuẩn là phù hợp; với vật liệu cứng có thể dùng góc chóp lớn hơn để lưỡi bám khỏe hơn.
Bề mặt cứng, trơn hoặc bị biến cứng
Bề mặt cứng và nhẵn làm mũi khoan khó bám hơn. Riêng với inox, còn có hiện tượng biến cứng nguội: nếu mũi cà xát mà không cắt vào, lớp bề mặt chai cứng lên, và càng chai thì mũi càng trượt.
Với các bề mặt này, cách xử lý là lấy tâm thật chắc, dùng mũi còn sắc, đặt tốc độ thấp và ăn dao dứt khoát để cắt qua ngay từ đầu. Tuyệt đối tránh kiểu rà nhẹ nhiều lần vì nó chỉ làm bề mặt chai cứng thêm.
Bề mặt cong hoặc nghiêng
Khoan trên mặt cong hay mặt nghiêng thì chóp mũi tiếp xúc lệch một bên và trượt xuống dốc, dù đã lấy tâm cẩn thận đến đâu. Vấn đề nằm ở hình học của bề mặt chứ không phải ở mũi.
Cách xử lý là tạo một mặt phẳng nhỏ vuông góc với hướng khoan trước — phay hoặc mài một điểm phẳng — rồi lấy tâm trên mặt phẳng đó. Với chi tiết tròn, nên kẹp trên khối V hoặc đồ gá để mặt khoan ổn định, tránh tình trạng vừa trượt vừa lăn.
Phôi hoặc mũi bị rơ, không cứng vững
Nếu phôi kẹp không chặt hoặc mũi khoan lắp vào bầu cặp bị đảo, cả cụm sẽ rung khi bắt đầu ăn, khiến chóp mũi nảy trên bề mặt và trượt. Trường hợp này vết trượt thường đi kèm tiếng rung và mũi lắc thấy rõ.
Kiểm tra lại: phôi đã kẹp chặt và không xê dịch chưa, mũi lắp vào bầu cặp có bị đảo không, mũi có nhô ra khỏi bầu cặp dài quá mức cần thiết không. Kẹp chặt phôi, lắp mũi cho đồng tâm và để mũi nhô ngắn nhất có thể sẽ giảm rung khi mồi lỗ.
Trình tự khắc phục nhanh tại chỗ
Khi gặp mũi khoan trượt, xử lý theo thứ tự này thường giải quyết được ngay: lấy tâm bằng mũi đột hoặc mũi lấy tâm; hạ tốc độ trục chính ở giai đoạn mồi lỗ; kiểm tra mũi còn sắc và mài đúng tâm; kẹp chặt phôi và lắp mũi đồng tâm; với mặt cong hoặc nghiêng thì tạo mặt phẳng nhỏ trước khi khoan. Gần như mọi ca trượt đều nằm ở một trong các bước này.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mũi khoan cứ trượt trên bề mặt mà không ăn xuống?
Nguyên nhân phổ biến nhất là chưa lấy tâm: bề mặt phẳng và trơn không có điểm giữ chóp mũi, nên khi mũi quay nó văng ra và trượt quanh vị trí cần khoan. Ngoài ra còn do mũi khoan bị cùn hoặc mài sai góc chóp, tốc độ trục chính đặt quá cao khiến mũi lướt trên bề mặt thay vì cắt, hoặc bề mặt phôi cứng, trơn hay nghiêng. Xử lý gốc là chấm một vết tâm bằng mũi lấy tâm hoặc mũi đột trước khi khoan.
Lấy tâm trước khi khoan bằng cách nào?
Có hai cách. Với gia công tay, dùng mũi đột dấu đóng một vết lõm nhỏ đúng vị trí cần khoan để chóp mũi khoan lọt vào, không trượt ra. Với máy khoan bàn hoặc máy phay, dùng mũi khoan lấy tâm góc chóp lớn để tạo một vết côn nông, sau đó mới đưa mũi khoan chính vào. Vết tâm giữ cho chóp mũi định vị đúng chỗ ngay từ vòng quay đầu tiên.
Giảm tốc độ có giúp mũi khoan bớt trượt không?
Có. Khi số vòng quay quá cao mà chưa có vết định tâm, mũi khoan lướt trên bề mặt sinh nhiệt và trượt thay vì cắt. Ở giai đoạn mồi lỗ, nên hạ tốc độ trục chính xuống thấp và ấn dứt khoát để chóp mũi bám và cắt vào vật liệu; khi mũi đã ăn ổn định mới đưa tốc độ về mức cắt bình thường.
Khoan trên mặt cong hoặc mặt nghiêng bị trượt phải làm sao?
Mặt cong hay nghiêng khiến chóp mũi khoan tiếp xúc lệch một bên và trượt xuống dốc. Cách xử lý là tạo một mặt phẳng nhỏ vuông góc với hướng khoan trước, ví dụ phay hoặc mài một điểm phẳng, rồi lấy tâm trên mặt phẳng đó. Với chi tiết tròn nên kẹp trên khối V hoặc đồ gá để mặt khoan ổn định, tránh vừa trượt vừa lăn.
Mũi khoan mới vẫn trượt, có phải do mũi kém chất lượng không?
Thường không phải. Mũi mới vẫn trượt chủ yếu vì chưa lấy tâm hoặc đặt tốc độ quá cao, chứ không phải do chất lượng mũi. Tuy nhiên cần kiểm tra góc chóp: nếu hai lưỡi cắt không đối xứng hoặc chóp bị mài lệch tâm thì mũi sẽ tự văng ra khi bắt đầu ăn. Ưu tiên lấy tâm và hạ tốc độ trước, sau đó mới xét đến chuyện thay mũi.
Khoan inox hay bề mặt cứng bị trượt vì sao?
Inox và các bề mặt cứng, nhẵn làm mũi khoan khó bám hơn, và inox còn dễ bị biến cứng nguội nếu mũi cà xát mà không cắt vào. Với inox nên dùng mũi nền HSS-Co còn sắc, lấy tâm chắc chắn, đặt tốc độ thấp và ăn dao dứt khoát để cắt qua ngay từ đầu, tránh rà nhẹ làm bề mặt chai cứng thêm.
Bài viết liên quan
Cần tư vấn chọn đúng mũi khoan cho vật liệu của bạn?
Đội ngũ kỹ thuật Yutaka hỗ trợ chọn đúng dòng mũi khoan, mũi lấy tâm và thông số cắt phù hợp với máy và vật liệu bạn đang gia công.