Trong xưởng cơ khí, phần lớn tai nạn ở máy khoan và máy phay không đến từ máy hỏng — mà đến từ phoi, găng tay bị cuốn, và phôi không kẹp. Đây là ba nguyên nhân kinh điển, hoàn toàn ngăn được bằng vài quy tắc đơn giản. Bài này liệt kê những quy tắc đó và giải thích ngắn vì sao.
Vì sao phoi nguy hiểm
Phoi kim loại có ba đặc tính khiến nó là nguồn tai nạn số một:
- Nóng: vừa cắt xong phoi có thể tới hàng trăm độ; bám vào da gây bỏng.
- Sắc: cạnh phoi mỏng và sắc như dao lam, cắt tay khi cầm nắm — kể cả phoi tưởng "nguội".
- Bay xa: phoi bắn ra từ vùng cắt với tốc độ cao, có thể vào mắt cách máy vài mét.
Với thép và inox, phoi thường dài, xoăn thành dải và cuốn quanh mũi khoan hoặc dao phay — dải phoi này quay theo trục, văng ra như roi, và có thể quấn vào áo, tay ai đứng gần. Đây là kiểu tai nạn hay gặp mà nhiều người không lường trước.
Quy tắc cốt lõi
- Luôn đeo kính bảo hộ trước khi bật máy. Kính chắn hai bên hoặc tấm chắn mặt cho công việc phoi bay nhiều. Kính cận không thay được kính bảo hộ.
- Không đeo găng tay khi máy đang quay. Găng bị mũi khoan, dao phay hay trục chính ngoạm vào có thể kéo cả bàn tay vào vùng cắt trong tích tắc. Găng chống cắt cũng không an toàn với máy xoay. Chỉ đeo găng khi thao tác phôi ở ngoài máy.
- Không dùng tay gạt phoi. Phoi cắt tay và có thể cuốn giẻ kéo tay vào máy. Tắt máy, đợi trục ngừng hẳn rồi dùng chổi, móc phoi hoặc bàn chải để dọn.
- Kẹp chặt phôi. Ê tô cho tấm, khối V cho ống tròn, đồ gá cho hình khó. Không giữ phôi bằng tay — mũi kẹt là phôi văng.
- Mặc gọn, buộc tóc, tháo trang sức lòng thòng. Tay áo rộng, khăn quàng, dây chuyền, tóc buông — trục quay cuốn hết. Bó tay áo, buộc tóc sau đầu hoặc đội mũ trùm.
- Rà mũi, kiểm tra rồi mới bật máy. Rà tâm mũi, kiểm phôi đã kẹp, kiểm mũi đã cắm sâu và siết chặt — bật máy chỉ khi tất cả sẵn sàng.
- Không rời máy khi đang quay. Kể cả bước ra một giây; luôn tắt máy trước khi rời.
- Giảm tiến khi mũi sắp thủng. Lúc thủng là lúc dễ giật nhất — giảm tiến để không mất kiểm soát.
Xử lý phoi cuốn quanh mũi
Khi khoan thép hoặc inox, phoi thường xoăn thành dải dài cuốn quanh mũi và văng ra ngoài. Đừng bao giờ giật hay ngắt bằng tay khi máy còn quay. Cách đúng:
- Tắt máy, chờ trục ngừng hẳn.
- Dùng móc phoi hoặc kìm gỡ dải phoi cuốn ra.
- Xem lại thông số cắt: phoi cuốn dài thường do bước tiến hoặc tốc độ chưa hợp lý. Điều chỉnh cho phoi bẻ ngắn.
Nếu phoi cứ cuốn liên tục dù đã chỉnh thông số, có thể mũi mòn hoặc góc thoát của mũi không hợp vật liệu — cân nhắc đổi mũi có góc bẻ phoi phù hợp.
Đọc trước bảng "làm — không làm"
| Tình huống | Làm | Không làm |
|---|---|---|
| Trước khi bật máy | Đeo kính, kẹp phôi, kiểm mũi | Bật máy khi phôi giữ bằng tay |
| Khi máy đang quay | Đứng ngoài hướng phoi bắn | Đeo găng tay, đưa giẻ vào máy |
| Phoi cuốn quanh mũi | Tắt máy, dùng móc phoi gỡ | Giật, ngắt bằng tay khi máy quay |
| Dọn phoi trên bàn máy | Đợi trục ngừng, dùng chổi/móc | Gạt bằng tay hoặc thổi bằng miệng |
| Mũi kẹt trong lỗ | Tắt máy, đảo tay quay/nới ra | Ép mạnh cho qua |
| Rời máy | Tắt máy trước | Để máy quay không người |
Kiểm tra nhanh trước mỗi ca
- Kính bảo hộ và tấm chắn mặt còn tốt, không xước mờ.
- Ê tô, khối V, đồ gá đủ dùng cho phôi hôm nay.
- Chổi, móc phoi, kìm sẵn ở chỗ dễ với.
- Mũi khoan, dao phay còn sắc và siết chặt.
- Bàn máy sạch, không có phoi cũ hoặc dầu đọng.
- Người vận hành mặc gọn, buộc tóc, không đeo găng khi máy quay.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phoi kim loại nguy hiểm?
Phoi kim loại nóng, sắc và bay đi rất xa. Bay vào mắt gây thương tích nặng, có thể mù; bám vào da còn nóng thì gây bỏng; cạnh sắc như dao lam cắt tay khi cầm nắm. Với phoi thép và inox tạo thành dải dài, phoi có thể cuốn quanh mũi khoan hoặc dao phay và văng vào người đứng gần. Vì vậy phoi là nguyên nhân tai nạn phổ biến nhất ở máy khoan và máy phay.
Vì sao không được đeo găng tay khi khoan, phay?
Găng tay là quy tắc cấm tuyệt đối khi vận hành máy khoan, máy phay hay bất cứ máy có trục xoay. Vải hoặc da của găng có thể bị mũi khoan, dao phay hay trục chính ngoạm vào, kéo cả bàn tay vào vùng cắt trong tích tắc, gây thương tích rất nặng. Ngay cả găng tay chống cắt cũng không an toàn với máy xoay. Chỉ đeo găng khi cầm nắm phôi ở ngoài vùng máy đang quay.
Nên đeo kính bảo hộ loại nào khi khoan?
Đeo kính bảo hộ có chắn hai bên, hoặc tốt hơn là kính đi kèm tấm chắn mặt khi khoan/phay lỗ lớn, thép cứng, hoặc khi phoi bắn nhiều. Kính cận thường không đủ vì hở hai bên và mặt kính không đủ dày để chịu phoi bay mạnh. Chọn kính chịu va đập đủ tiêu chuẩn, không xước; đeo trước khi bật máy và giữ đến khi phoi ngưng bay hết.
Làm sao gạt phoi khỏi máy an toàn?
Không bao giờ dùng tay hoặc giẻ để gạt phoi khi máy còn quay — phoi cắt tay và có thể kéo giẻ cùng bàn tay vào máy. Tắt máy, đợi trục ngừng hẳn rồi mới dọn phoi bằng chổi, móc phoi, hoặc bàn chải chuyên dụng. Với phoi cuốn quanh mũi, không giật bằng tay: tắt máy, dùng móc hoặc kìm gỡ. Đây là nguyên tắc đơn giản nhưng cứu được rất nhiều tai nạn.
Vì sao phải kẹp chặt phôi khi khoan, phay?
Phôi giữ bằng tay có thể bị mũi khoan hay dao phay cuốn xoay theo khi mũi kẹt hoặc khi lỗ sắp thủng — phôi văng ra, cứa vào tay, đập vào người. Càng lỗ lớn và mũi lớn thì mô-men xoắn càng mạnh, càng dễ giật phôi. Luôn kẹp phôi trong ê tô, khối V hoặc đồ gá thích hợp trước khi khoan. Ống tròn kẹp trong khối V, tấm kẹp trong ê tô có kê chống trượt — không giữ phôi bằng tay bao giờ.
Trang phục và tóc dài phải chú ý gì khi làm việc với máy khoan?
Trục chính máy khoan xoay nhanh nên bất cứ gì lòng thòng đều có thể bị cuốn: tay áo rộng, khăn quàng, dây đeo thẻ, dây chuyền, tóc dài buông. Mặc áo bỏ trong quần hoặc bó tay áo, buộc tóc gọn sau đầu hoặc đội mũ trùm, tháo dây chuyền, không đeo cà vạt hay khăn thả rơi. Đây cũng là loại tai nạn xưởng cơ khí kinh điển và hoàn toàn ngăn được bằng thói quen mặc gọn.
Bài liên quan
Cần mũi khoan, dao phay sắc để cắt gọn, ít phoi cuốn?
Mũi sắc và đúng vật liệu vừa an toàn hơn (ít giật, phoi bẻ ngắn) vừa cho lỗ đẹp. Yutaka phân phối mũi khoan, dao phay, taro chính hãng Nachi, OSG, Yamawa. Gửi vật liệu và công việc, đội ngũ kỹ thuật sẽ tư vấn đúng dụng cụ và báo giá nhanh.